İsim Tamlaması Nedir – İsim Tamlaması Çeşitleri ve Örnekleri (Uzun Bilgi)

İsim Tamlaması

İsim Tamlaması en az iki farklı isimden oluşan, bir ismin başka bir isim tarafından değişik şekillerde tamamlanmasıyla oluşan veya biri diğerini iyelik açısından bütünleyen, tamamlayan kelime gruplarına denir.

İsim cümleleri, dilbilimsel açıdan çok yaygındır ve en sık görülen cümle türü olabilirler. İsim cümleleri genellikle fiil konuları ve nesneleri, öngörülen ifadeler olarak ve edatların tamamlayıcıları olarak işlev görür. İsim cümleleri birbirinin içine gömülebilir; Örneğin, bazı isimlerinin isimlendirdiği kimseler, kısa adlarını içerdikleri isimlerini içeriyor.

Bazı daha modern gramer kuramlarında, belirteçleri olan isim öbekleri, başları yerine ismin yerine belirleyicisi olarak analiz edilir; bunlar daha sonra belirleyici cümleler olarak adlandırılır.

Tamlayan ve tamlanan

İsim tamlamalarında birinci sözcük grubuna tamlayan, ikinci sözcük grubuna tamlanan denir.

tamlayan                                                         tamlanan

tamlayan eki(-ın, -in, -un, -ün)                       tamlanan eki (aitlik, iyelik) (-ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, su, -sü, -ları, -leri)

kapı kol           (ilgisiz iki sözcük)

kapı kolu         (isim tamlaması)

kapının kolu    (isim tamlaması)

çocuğun kitabı            (isim tamlaması)

çocuğun koşması        (isim tamlaması değil)

babamın arabası        (isim tamlaması)

babamın söylediği      (isim tamlaması değil)

NOT: İsim tamlamalarında iki unsurun da isim olması gerekir.

Belirtili İsim Tamlaması: Tamlayanın ve tamlananın ek aldığı tamlamalardır.

Belirtili isim tamlamalarında bir kavramın “kime”,” kimin” ve “neye” ait olduğu belirtilir. Bu tür tamlamalarda hem tamlayan hem de tamlanan ek alır. Tamlayan -in ilgi ekini (tamlayan eki), tamlanan ise -i iyelik ekini alır:

kitabın kapağı, çocukların kıyafetleri, üzümün çöpü, aşkın büyüsü
Tamlayanı bir zamir olan tamlamalar da belirtili isim tamlamasıdır:

benim saatim, senin okulun, onun kalemi, bizim evimiz, sizin sokağınız, onların niyeti

Belirtili İsim Tamlamasına Örnekler:

  • okulun bahçesi
  • kışın güzelliği
  • ağacın yaprakları
  • evin önü
  • onun çantası
  • şunun şurası
  • benim evim
  • bizim şarkımız
  • akşamın kızıllığı
  • yolun sonu
  • denizin rengi
  • adamın biri
  • kitabın fiyatı
  • Yalova’nın sahili

Belirtisiz İsim Tamlaması: Sadece tamlananın ek aldığı tamlamalardır.

Belirtisiz tamlamada tamlayan ek almaz, yani yalın haldedir; tamlanan ise -i iyelik ekini alır:

şeker balı, sel felâketi
Tamlanan isim ünlü ile bitiyorsa, iyelik eki arasına “s” yardımcı ünsüzü (kaynaştırma harfi) girer.

masa lambası, su kuyusu el lambası
Tamlanan isim “su” sözcüğü ise kaynaştırma harfi “y”dir:

portakal suyu
Cami, sanayi gibi bazı Arapça kökenli sözcükler tamlanan olarak kullanıldıklarında, aldıkları iyelik eki hem “-i” hem de “-si” şeklinde yazılabilir. Örneğin uçak sanayii ve uçak sanayisi kullanımlarının her ikisi de doğrudur. Aynı şekilde Beyazıt Camii ve Beyazıt Camisi kullanımlarının her ikisi de doğrudur.

Belirtisiz isim tamlamalarının pek çoğu kalıplaşmış sözcük grubudur ve cümlede birleşik isim gibi görev alır:

tiftik keçisi, millî eğitim bakanı, bilgisayar programı, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü

Belirtisiz İsim Tamlaması Örnekler

  •  bahçe kapısı
  • akşam güneşi
  • eylül akşamları
  • bahar rüzgârı
  • masa örtüsü
  • deniz kenarı
  • yol boyu
  • Türkçe dersi
  • temizlik görevlisi
  • gelin arabası
  • yasemin bahçesi
  • hüzün perisi
  • kuş sesleri
  • erguvan şenlikleri
  • kar beyazı
  • altın sarısı
  • deniz mavisi

Takısız İsim Tamlaması: Tamlayanın ve tamlananın ek almadığı tamlamalardır.

a) Tamlananın neyden yapıldığını bildirir.

  • altın bilezik
  • tahta masa
  • plastik top
  • cam vazo
  • yün çorap
  • taş duvar

b) Tamlananın neye benzediğini bildirir.

  • örümcek adam
  • aslan askerler
  • elma yanak
  • ipek saç
  • taş kalp
  • çelik irade

Zincirleme İsim Tamlaması

İkiden fazla ismin anlam bütünlüğü oluşturacak şekilde bir araya gelmesiyle oluşturulan tamlamalardır:

Okulun bahçe kapısı
Bazen hem tamlayan hem de tamlanan kendi içinde isim tamlamasıdır:

Yatak odasının pencere pervazı (“yatak odası” + “pencere pervazı”)
Bazen araya sıfat girebilir. Bu durumda genellikle sıfat alan sözcük sıfat tamlamasına dönüşür. Ancak sözcük grubunun tamamı isim tamlamasıdır; zira sıfat çıkarılsa dahi isim tamlaması olarak kalır:

Elma ağacının kalın gövdesi (“kalın” sıfat)
Elma ağacının gövdesi
Belirtili ve belirtisiz olma durumu öncelikle tamlayan ve tamlananın kendi içerisinde değerlendirilir. Daha sonra tamamının belirtili veya belirtisiz olduğuna bakılır.:

çocuk edebiyatı dizisi (“çocuk edebiyatı” belirtisiz, “dizisi” kendi içinde tamlama değil, tamamı belirtisiz [… dizisi])
Murat’ın babasının evrak çantası (“Murat’ın babası” belirtili, “evrak çantası” belirtisiz, tamamı belirtili)

Zincirleme İsim Tamlamasına Örnekler:

  • En az üç isimden oluşan tamlamalardır.
  • okul bahçesinin kapısı
  • kır çiçeklerinin güzelliği
  • gelin arabasının süsleri
  • Ahmet’in kardeşinin oyuncağı
  • evin demir kapısı
  • öğrencilerin sınav heyecanı
  • macera romanlarının tutkunları
  • yalnızlığın perde arkası
  • sahil boylarının sessizliği

Tamlamalarda özellikler

Tamlayanla tamlanan yer değiştirebilir.

  • Buz gibidir suları bu güzelim köyün.
  • Rengi hâlâ aklımdadır gözlerinin.
  • Balkonu denize bakardı evimizin.

Tamlayanın veya tamlananın başına  değişik türde sözcükler gelebilir.

  • Mavi gömleğin beyaz düğmeleri  vardı.        (sıfat)
  • Ağacın pencereye değen dallarını kesmişler.            (sıfat)
  • Eren, sınıfın en çalışkan öğrencisiydi.                       (zarf, sıfat)
  • Dün akşam onun da kardeşi geldi.                (bağlaç)
  • Sahilin artık tadı kalmadı.                              (zarf)
  • Buraların sadece sonbaharı güzeldir.                       (ilgeç)

Bir tamlayan birden fazla tamlanana bağlanabilir.

  • Bahçenin gülü, sümbülü, bülbülü eksik olmazdı.
  • Artık şiir eleştirmenleri ve okurları taze soluklar istiyor.

Bir tamlanan birden fazla tamlayana bağlanabilir.

  • Öğrencilerin, öğretmenlerin ve velilerin isteği çocukların sınavı kazanmasıydı.
  • Sanatçı, roman ve öykü alanında oldukça başarılıydı.

Tamlayan düşebilir.

  • Kardeşi dün okula gitmiş.       (onun)
  • Evimiz okula oldukça uzaktı.             (bizim)

Tamlamalar sıfat ve zarf görevinde kullanılabilir.

  • Gökyüzünü kar beyazı bulutlar kaplamıştı.   (sıfat)
  • Çocuğun deniz mavisi gözleri vardı.    (sıfat)
  • Güneş altın sarısı görünüyordu bugün.       (zarf)
  • Buraya bir kış günü gelmişti.        (zarf)

Tamlama bir sıfat tarafından nitelenebilir veya belirtilebilir.

  • mavi okul önlüğü
  • pahalı güneş gözlüğü
  • yeni çocuk parkı
  • soğuk bir kış gecesi
  • şu eylül akşamları
  • bir sahil kasabası

Telaffuz

Belirtili isim tamlamalarında vurgu genellikle tekdüzedir:
çocuğun ceketi, dolabın kapağı

Belirtisiz isim tamlamalarında ise çoğunlukla tamlayanın ‘son hecesinde’ vurgu vardır:
çocuk ceketi, dolap kapağı

Takısız isim tamlaması tartışması
Türkçede altın, cam, tahta gibi sözcükler hem bir malzemenin adını belirtir hem de bu malzemeden yapılmış nesneleri tanımlarken sıfat (önad) olarak kullanılırlar:

Türkiye’de her yıl yaklaşık 25 ton altın çıkarılmaktadır. (isim)
Gelinlere altın bilezik takma âdeti pek çok ülkede görülür. (sıfat)
Cam çok yüksek sıcaklıklarda işlenir. (isim)
Salatayı cam kâseye koyalım. (sıfat)
En sağlam tahtaları dirsek kısımlarında kullandık. (isim)
Çocukluğumda en sevdiğim oyuncağım, tahta atımdı. (sıfat)

Uzun yıllar bunlar ve benzeri sözcüklerle oluşturulan altın bilezik, tahta kaşık, cam bardak, demir kapı gibi tamlamaların takısız (eksiz) isim tamlaması olduğu görüşü hakimdi. Günümüzde ise bunların sıfat tamlaması olduğu görüşü gitgide yaygınlaşmakta ve akademik yayınlarda daha çok bu şekilde ele alınmaktadır.

1 Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir